نظر مراجع درباره راه های اثبات رویت هلال

رویت هلال ازموضوعات مهمی است که در فقه اسلامی مورد توجه قرارگرفته و رساله های بسیاری از سوی فقها و عالمان دینی در این باره تدوین شده است. می دانیم در شریعت اسلام بخشی از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مبتنی بر رویت هلال است. چنان که روزه ماه رمضان،مراسم حج، تعیین روز عرفه و عید قربان، شب قدر و عید فطر همگی به رویت هلال وابسته است. همین امر سبب شده است تا به دلیل اختلاف نظر میان مذاهب اسلامی و حتی میان مراجع تقلید در باب رویت هلال، اختلافاتی میان مسلمانان در مسائلی چون آغاز ماه رمضان و روز عید فطر و نیز عید قربان پدید آید و ۵۰و چند کشور اسلامی، روزه ماه رمضان را با اختلاف آغاز کنند. این اختلاف گاه چنان بوده است که سروصداهایی نیز برپا کرده و بحث هایی رانیز برانگیخته است.

البته این امر درتاریخ تمدن اسلامی نیز بی سابقه نیست و شیخ طوسی در کتاب «تهذیب» نقل کرده است که در دوران حکومت امیرمومنان علی(ع) مردم پس از ۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند و امام(ع) به جارچیان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و یک روز روزه قضا بگیرند.

عوامل متعددی موجب اختلاف در باب رویت هلال شده است. در میان فقهای شیعه آن چه سبب اختلاف نظر شده آن است که برخی به وحدت افق اعتقاد دارند و می گویند چنان چه در یک منطقه از جهان هلال ماه رویت شد، برای تمام مناطق معتبر است و آغاز رمضان به حساب می آید، اما بنا به دیدگاهی که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافیایی را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد یا هم افق یا غیر هم افق تقسیم می کند، در صورت رویت هلال در یک منطقه ای این رویت تنها برای مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود. علاوه بر این عده ای از فقها تنها رویت هلال با چشم غیرمسلح را برای اثبات رویت کافی می دانند و رویت هلال با چشم مسلح را معتبر نمی شمارند. همین امر نیز یکی از عوامل اختلاف در بحث آغاز رمضان و هلال عیدفطر شده است.

فتاوای مراجع درباره اثبات آغاز ماه رمضان
آیت ا… مکارم شیرازی می گوید: اول ماه از ۵ طریق ثابت می شود این مرجع تقلید در توضیح المسائل خود ۵ راه را چنین برشمرده است:

«۱ - دیدن ماه با چشم، اما دیدن با دوربین و وسایل دیگری از این قبیل کافی نیست.
۲ - شهادت عده ای که از گفته آن ها یقین پیدا شود( هر چند عادل نباشند، همچنین هرچیزی که مایه یقین گردد.)
۳ - شهادت دو مرد عادل، ولی اگر این دو شاهد صفت ماه را برخلاف یکدیگر بگویند، یا نشانه هایی بدهند که دلیل
بر اشتباه آن هاست به گفته آن ها اول ماه ثابت نمی شود.
۴ - گذشتن سی روز تمام از اول ماه شعبان که اول ماه رمضان با آن ثابت می شود، یا گذشتن سی روز تمام از اول ماه رمضان که اول ماه شوال ثابت می شود ( البته این در صورتی است که اول ماه قبل مطابق همین طریق ثابت شده باشد).
۵ - حکم حاکم شرع، به این صورت که برای مجتهد عادلی اول ماه ثابت شود و سپس حکم کند که آن روز اول ماه است، در این صورت پیروی از او بر همه لازم است، مگر کسی که یقین به اشتباه او دارد. »

آیت ا… نوری همدانی هم ۵ راه اثبات اول ماه را چنین توضیح می دهد و در رساله خود می نویسد:

«اول: آن که خود انسان ماه را ببیند.
دوم: عده ای که از گفته آنان یقین پیدا می شود، بگویند ماه را دیده ایم. و همچنین است هرچیزی که به واسطه آن یقین پیدا شود.
سوم: دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیده ایم، ولی اگر صفت ماه را برخلاف یکدیگر بگویند و یا آسمان صاف باشد و جمعیت زیادی با دقت تمام برای دیدن ماه اجتماع کنند و نبینند در این صورت که احتمال عقلانی برای اشتباه آن دو نفر هست بگویند، اول ماه ثابت نمی شود. اما اگر در تشخیص بعض خصوصیات اختلاف داشته باشند مثل آن که یکی بگوید ماه بلند بود و دیگری بگوید نبود به گفته آنان اول ماه ثابت می شود.
چهارم: سی روز از اول ماه شعبان بگذرد که به واسطه آن، اول ماه رمضان ثابت می شود و سی روز از اول رمضان بگذرد که به واسطه آن، اول ماه شوال ثابت می شود.
پنجم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است. »
این مرجع تقلید حکم حاکم را برای همه حتی کسانی که از حاکم شرع تقلید نمی کنند هم معتبر دانسته و آورده است: « اگر حاکم شرع حکم کند که اول ماه است، کسی هم تقلید او را نمی کند، باید به حکم او عمل نماید. ولی کسی که می داند حاکم شرع اشتباه کرده، نمی تواند به حکم او عمل نماید.»
ایشان پیشگویی منجمان در باب اول ماه را معتبر ندانسته و گفته است: «اول ماه با پیشگویی منجمان ثابت نمی شود ولی اگر انسان از گفته آنان یقین پیدا کند، باید به آن عمل نماید.» این مرجع هم چنین بلند بودن ماه یا دیر غروب کردن آن را نیز دلیل آن ندانسته که شب پیش اول ماه بوده و در رساله خود آورده است: «اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر چه دور باشند چه نزدیک در افق متحد باشند یا نه همین قدر که در شب بودن آن شب مثل مکه و کراچی یا لندن و کابل نه مثل تهران و واشنگتن اشتراک داشته باشند ثابت می شود.» چنان که در این مسئله آمده است، ایشان وحدت افق را شرط نمی داند و در باب اثبات اول ماه رؤیت هلال در هر منطقه از جهان را برای سایر مناطق معتبر می داند.

آیت ا… سیستانی؛ یکی دیگر از مراجع تقلید شیعه هم چهار راه برای اثبات اول ماه بیان کرده و در رساله خود آورده است:

«اول ماه به چهار چیز ثابت می شود: اول آن که خود انسان ماه را ببیند.

دوم عده ای که از گفته آنان یقین یا اطمینان پیدا می شود، بگویند ماه را دیده ایم و هم چنین است هر چیزی که به واسطه آن یقین یا اطمینان پیدا شود.

سوم دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیده ایم، ولی اگر صفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند، اول ماه ثابت نمی شود و هم چنین است اگر شهادت آنان مبتلی به معارض- یا در حکم معارض- باشد مثلا اگر گروه زیادی از مردم شهر استهلال نمایند، ولی بیش از دو نفر عادل کسی دیگر ادعای رؤیت ماه را نکند، یا آن که گروهی استهلال کنند، و دو نفر عادل از میان آنان ادعای رؤیت کنند، و دیگران رؤیت نکنند، حال آن که دو نفر عادل دیگر در میان آن ها باشد که در دانستن جای هلال و در تیزبینی و دیگر خصوصیات مانند آن دو عادل اول باشند، در این چنین موارد اول ماه به شهادت دو عادل ثابت نمی شود.
چهارم ۳۰ روز از اول ماه شعبان بگذرد که به واسطه آن اول ماه رمضان ثابت می شود و سی روز از اول رمضان بگذرد که به واسطه آن، اول ماه شوال ثابت می شود.» به نظر این مرجع تقلید، اول ماه با حکم حاکم شرع ثابت نمی شود، چنان که با پیشگویی منجمان نیز ثابت نمی شود مگر این که از گفته آنان یقین حاصل شود. هم چنین ایشان بر خلاف نظربرخی از فقها وحدت افق را شرط می دانند و بر این نظرند که «اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر که در افق با او متحد می باشند، اول ماه نیز ثابت می شود و مقصود از اتحاد افق در این جا آن است که اگر در شهر اول ماه دیده شود و در شهر دوم نیز اگر مانعی مانند ابر نباشد، دیده می شود.»

آیت ا… صافی گلپایگانی؛ هم ۵ راه را برای ثابت شدن اول ماه معتبر دانسته و در رساله خود آورده است:

« اول- آن که خود انسان ماه را ببیند.
دوم- آن که عده ای که از گفته آنان یقین یا اطمینان پیدا می شود، بگویند ماه را دیده ایم و هم چنین است هر چیزی که به واسطه آن یقین پیدا شود.
سوم- آن که دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیده ایم به شرط این که صفت ماه را برخلاف یکدیگر نگویند و قول آن ها قابل تصدیق باشد، پس اگر برخلاف هم صفت ماه را بگویند یا هوا ابر باشد و یا اگر آسمان صاف باشد هیچ کس غیر از دو نفر نبیند کفایت نمی کند.
چهارم- آن که ۳۰ روز از اول ماه شعبان بگذرد که به واسطه آن، اول ماه رمضان ثابت می شود و ۳۰ روز از اول رمضان بگذرد که به واسطه آن، اول ماه شوال ثابت می شود.
پنجم- آن که حاکم شرع حکم کند که اول ماه است.»

ایشان هم پیشگویی منجمان را برای اثبات اول ماه معتبر ندانسته و درباره شرط وحدت افق و عدم آن، وحدت را شرط ندانسته و چنین نوشته است : «بعید نیست کفایت رؤیت ماه در هر محلی برای سایر نقاط.»

آیت ا… موسوی اردبیلی هم ۵ راه را در اثبات اول ماه معتبر دانسته و رؤیت هلال با چشم مسلح و ابزار نجومی را هم کافی شمرده است. ایشان در رساله خود نوشته است: «برای ثابت شدن اول ماه لازم نیست با چشم معمولی ماه دیده شود و دیدن ماه با وسایلی مثل دوربین، تلسکوپ و مانند آن ها نیز کفایت می کند؛ بلکه از هر راهی یقین یا اطمینان پیدا کند که ماه پس از غروب آفتاب در افق منطقه وجود دارد، کافی است.» ایشان در باب رؤیت هلال وحدت افق را شرط دانسته و نوشته است: «اگر در شهری اول ماه ثابت شود، برای مردم شهر دیگر فایده ندارد، مگر آن که آن دو شهر به هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آن ها یکی است.»

اهمیت رؤیت هلال و اختلاف نظر فقها درباره برخی از مسائل مربوط به رؤیت هلال، سبب شده است تا ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبری به عنوان حاکم شرع از سال ها پیش به امراستهلال اهتمام ورزند و هرسال ۱۲۰ گروه را برای رصد هلال ماه رمضان و عید سعید فطربه نقاط مختلف بفرستند.

http://www.khorasannews.com/