مسئله شماره:1
آیت الله بهجت: دين اسلام بر اساس اعتقادت صحيح و حق و همچنين اعمال و دستوراتي درزمينه هاي گوناگون بنا شده است . در اعتقادات تقليد جايز نيست . همچنين در اعمال و دستورات غير اعتقادي كه ضروري دين باشد تقليد در آن لازم نيست . ولي در غيرضروريات اگر شخص مجتهد باشد يعني بتواند از روي دلايل شرعي وظيفه خود را تشخيص دهد، بايد طبق نظريه خود عمل كند و در غير اين صورت عقل براي او دو راه معين خواهد كرد: الف : تقليد. يعني طبق فتاوي و نظريات مجتهدي كه واجد شرايط است عمل كند. ب : احتياط. يعني بر اساس نظريه تمامي و يا گروهي از مجتهدين وظيفه خود را انجام دهد. به اين معني كه اگر مجتهدي كاري را جايز و ديگري حرام مي داند،َن كار را ترك كند و اگر مجتهدي كاري را واجب و ديگري مباح مي داند آن را بجاآورد. عقيده مسلمان به اصول دين بايد از روي دليل باشد، ولي در احكام غير ضروري دين بايد يا مجتهد باشد كه بتواند احكام را از روي دليل به دست آورد،يا از مجتهد تقليد كند، يعني به دستور او رفتار نمايد، يا از راه احتياط طوري به وظيفه خود عمل نمايد كه يقين كند تكليف خود را انجام داده است ، مثلا اگر عده اي از مجتهدين عملي را حرام مي دانند و عده ديگر مي گويند حرام نيست ، آن عمل را انجام ندهد، و اگر عملي را بعضي واجب و بعضي مستحب مي دانند آن را بجا آورد. پس كساني كه مجتهد نيستند و نمي توانند به احتياط عمل كنند واجب است از مجتهد تقليدنمايند.

مسئله شماره:2
آیت الله بهجت: همان طوري كه گفته شد اگر كسي به حكم عقل تصميم گرفت كه از مجتهدي تقليدنمايد، باز سئوال ديگري براي او مطرح است و آن اين كه به چه كسي مراجعه كرده واز چه كسي بايد تقليد نمايد؟ جواب اين سئوال را مانند مسأله قبلي باز بايد عقل معين كند. بنابر اين در شرايط و خصوصيات مجتهدي كه از او مي توان تقليد كرد، بايداز عقل كمك گرفت . (اين هم قابل تقليد نيست ).و تقليد يعني طبق فتاوي و نظريات مجتهدي كه واجد شرايط است عمل كند.و جايز است تقليد از مجتهدي كه مرد، بالغ ، عاقل ، شيعه دوازده امامي ، حلال زاده ،َزاد، زنده و عادل باشد. و بنابر اظهر بايد از مجتهدين ديگر اعلم باشد يعني دراستنباط احكام الهي تواناتر باشد، و يا اينكه از نظر علمي و اجتهاد مساوي ديگرمجتهدين باشد. و در صورتي كه شناختن اعلم يا تقليد از او و يا به دست آوردن فتاواي او مشكل باشد، يعني مستلزم عسر و حرج گشته ، در اين صورت تقليد از غيراعلم بنمايد با رعايت الاعلم فالاعلم با شروط مذكوره . تقليد در احكام عمل كردن به دستور مجتهد است . و از مجتهدي بايد تقليد كرد كه مرد و بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامي و حلال زاده و زنده وعادل باشد. و نيز بنابر احتياط واجب بايد از مجتهدي تقليد كرد كه حريص به دنيا نباشد و از مجتهدين ديگر اعلم باشد، يعني در فهميدن حكم خدا از تمام مجتهدين زمان خود استادتر باشد.

مسئله شماره:3
مجتهد و اعلم را از سه راه مي توان شناخت : اول : آنكه خود انسان يقين كند، مثل آنكه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد. دوم : آنكه دونفر عالم عادل كه مي توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند مجتهد بودن يا اعلم بودن كسي را تصديق كنند، به شرط آنكه دو نفر عالم عادل ديگر با گفته آنان مخالفت ننمايند. سوم : آنكه عده اي از اهل علم كه مي توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند و از گفته آنان اطمينان پيدا مي شود، مجتهد بودن و يا اعلم بودن كسي را تصديق كنند. آیت الله بهجت: بلكه از هر راهي كه انسان اطمينان به اعلم بودن كسي پيدا كرد، مي تواندبنابر اظهر به همان اكتفا نمايد.

مسئله شماره:4
اگر شناختن اعلم مشكل باشد آیت الله بهجت: و انسان گمان به اعلم بودن كسي دارد، در صورتي كه گمانش به حد اطمينان برسد بايد از او تقليد كند. بلكه اگر اطمينان براي او حاصل نشد باز هم بعيدنيست ترجيح كسي كه به اعلم بودن او گمان دارد يا احتمال مي دهد، ولي بهتر اين است كه در اين صورت به قول كسي عمل كند كه موافق احتياط باشد، بلكه اگر احتمال ضعيفي هم بدهد كه كسي اعلم است و بداند ديگري از او اعلم نيست ، بايد از اوتقليد نمايد. و اگر چند نفر در نظر او… به احتياط واجب بايد از كسي تقليد كندكه گمان به اعلم بودن او دارد، بلكه اگر احتمال ضعيفي هم بدهد كه كسي اعلم است و بداند ديگري از او اعلم نيست به احتياط واجب بايد از او تقليد نمايد. و اگرچند نفر در نظر او اعلم از ديگران و با يكديگر مساوي باشند بايد از يكي ازآنان تقليد نمايد.

مسئله شماره:5
به دست آوردن فتوي يعني دستور مجتهد چهار راه دارد: اول : شنيدن از خودمجتهد. دوم : شنيدن از دو نفر عادل كه فتواي مجتهد را نقل كنند. سوم : شنيدن از كسي آیت الله بهجت: كه مورد اطمينان و راستگوست ، اگر اطمينان به كلام او دارد بنابر احوط.چهارم … كه مورد اطمينان و راستگوست . چهارم : ديدن در رساله مجتهد در صورتي كه انسان به درستي آن رساله اطمينان داشته باشد. آیت الله بهجت: بنابر احوط.

مسئله شماره:6
تا انسان يقين نكند كه فتواي مجتهد عوض شده است ، مي تواند به آنچه دررساله نوشته شده عمل نمايد و اگر احتمال دهد كه فتواي او عوض شده ، جستجو لازم نيست .

مسئله شماره:7
اگر مجتهد اعلم در مسأله اي فتوي دهد، مقلد آن مجتهد يعني كسي كه از اوتقليد مي كند آیت الله بهجت: در صورتي كه به فتواي آن مجتهد عمل كرده باشد و عدول از او هم جايز نباشدنمي تواند در آن مسأله … نمي تواند در آن مسأله به فتواي مجتهد ديگر عمل كند، ولي اگر فتوي ندهد و بفرمايد احتياط آن است كه فلان طور عمل شود مثلا بفرمايد احتياط آن است كه در ركعت سوم و چهارم نماز، سه مرتبه تسبيحات اربعه يعني “سبحان الله والحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر” بگويند، مقلد بايد يا به اين احتياط كه احتياط واجبش مي گويند عمل كند و سه مرتبه بگويد يا بنابر احتياط واجب به فتواي مجتهدي كه علم او از مجتهد اعلم كمتر و از مجتهدهاي ديگر بيشتر آیت الله بهجت: و يا مساوي است ، با تحقيق ساير شرايط تقليد عمل نمايد، پس اگر او يك مرتبه گفتن را كافي بداند… است ،عمل نمايد، پس اگر او يك مرتبه گفتن را كافي بداند، مي تواند يك مرتبه بگويد. وهمچنين است اگر مجتهد اعلم بفرمايد مساله محل تأمل يا محل اشكال است .

مسئله شماره:8
اگر مجتهد اعلم بعد از آن كه در مسأله فتوا داده احتياط كند، مثلابفرمايد ظرف نجس را كه يك مرتبه در آب كر بشويند پاك مي شود، اگر چه احتياطَن است كه سه مرتبه بشويند، مقلد او نمي تواند در آن مسأله به فتواي مجتهدديگر رفتار كند، بلكه بايد يا به فتوا عمل كند، يا به احتياط بعد از فتوا كه آن را احتياط مستحب مي گويند عمل نمايد، آیت الله بهجت: پايان مسأله در رساله آيةالله بهجت . مگر آن كه فتواي آن مجتهد نزديكتر به احتياط باشد.

مسئله شماره:9
آیت الله بهجت: مجتهدين همگي حيات را شرط تقليد ابتدايي مي دانند، يعني مي گويند براي ابتداي تقليد بايد از مجتهد زنده تقليد كرد. و اما اگر مرجع تقليد انسان از دنيارفت در اين كه آيا مي تواند بر تقليد او باقي بماند يا بايد به مجتهد زنده مراجعه نمايد مورد اختلاف است . پس اگر كسي در اين مسأله مجتهد بود طبق نظر خودش عمل مي كند و گرنه طبق نظر اعلم زنده عمل مي كند و باقي ماندن بر تقليد ميت در مسايلي كه در آنها تقليد كرده است بنابر اقوي جايز است ، در صورتي كه مجتهدي كه ازدنيا رفته با مجتهد زنده از نظر علمي مساوي باشند. و اگر مجتهدي كه از دنيا رفته اعلم باشد، واجب است باقي بر تقليد ميت باشد. و اگر مجتهد زنده بعدا اعلم شد،واجب است در آن مسايل هم به او عدول كند. تقليد ميت ابتداءا جايز نيست ، ولي بقاي بر تقليد ميت اشكال ندارد. و بايد بقاي بر تقليد ميت به فتواي مجتهد زنده باشد و كسي كه در بعضي از مسايل به فتواي مجتهدي عمل كرده ، بعد از مردن آن مجتهد مي تواند در همه مسايل از او تقليد كند.

مسئله شماره:10
اگر در مسأله اي به فتواي مجتهدي عمل كند و بعد از مردن او در همان مسأله به فتواي مجتهد زنده رفتار نمايد، دوباره نمي تواند آن را مطابق فتواي مجتهدي كه از دنيا رفته است انجام دهد، ولي اگر مجتهد زنده در مسأله اي فتوي ندهد و احتياط نمايد و مقلد مدتي به آن احتياط عمل كند، دوباره مي تواند به فتواي مجتهدي كه از دنيا رفته عمل نمايد، مثلا اگر مجتهدي گفتن يك مرتبه “سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر” را در ركعت سوم و چهارم نماز،كافي بداند و مقلد مدتي به اين دستور عمل نمايد و يك مرتبه بگويد، چنانچه آن مجتهد از دنيا برود و مجتهد زنده احتياط واجب را در سه مرتبه گفتن بداند و مقلدمدتي به اين احتياط عمل كند و سه مرتبه بگويد، دوباره مي تواند به فتواي مجتهدي كه از دنيا رفته برگردد و يك مرتبه بگويد. آیت الله بهجت: اين مسأله در رساله آيةالله بهجت ذكر نشده است .

مسئله شماره:11
مسائلي را كه انسان غالبا به آنها احتياج دارد واجب است ، ياد بگيرد.

مسئله شماره:12
اگر براي انسان مسأله اي پيش آيد كه حكم آن را نمي داند، مي تواند صبركند تا فتواي مجتهد اعلم را به دست آورد يا اگر احتياط ممكن است به احتياط عمل نمايد، بلكه اگر احتياط ممكن نباشد چنانچه از انجام عمل ، محذوري لازم نيايد،مي تواند عمل را به جا آورد. پس اگر معلوم شد كه مخالف واقع يا گفتار مجتهد بوده دوباره بايد انجام دهد.

مسئله شماره:13
اگر كسي فتواي مجتهدي را به ديگري بگويد، چنانچه فتواي آن مجتهد عوض شود،لازم نيست به او خبر دهد كه فتوي عوض شده ، ولي اگر بعد از گفتن فتوي بفهمداشتباه كرده ، در صورتي كه ممكن باشد، بايد اشتباه را برطرف كند.

مسئله شماره:14
اگر مكلف مدتي اعمال خود را بدون تقليد انجام دهد در صورتي اعمال او صحيح است كه بفهمد به وظيفه واقعي خود رفتار كرده است يا عمل او بافتواي مجتهدي كه وظيفه اش تقليد از او بوده يا با فتواي مجتهدي كه فعلا بايداز او تقليد كند، مطابق باشد. آیت الله بهجت: در صورتي كه قصد قربت در عبادت داشته باشد.